ΟΣτέλιος Ράμφος ήταν πάντα καταιγιστικός. Βιβλία, διαλέξεις, δημόσιες συζητήσεις, διδασκαλία, συνεντεύξεις. Ο σπουδαίος διανοητής επέλεγε το «άνοιγμα» προς την κοινωνία. Πνεύμα ανήσυχο, βαθύ και εξαιρετικά διεισδυτικό, με βαθιά γνώση της αρχαίας και νεότερης φιλοσοφίας, ο Στέλιος Ράμφος έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 87 ετών, αφήνοντας πίσω του σπουδαία παρακαταθήκη. «Δεν θεωρώ τον εαυτό μου φιλόσοφο, φιλοφιλόσοφος είμαι. Αν εγώ είμαι φιλόσοφος, τότε τι ήταν ο Πλάτων;»
Mια κρίση πρωτίστως πνευματική και δευτερευόντως οικονομική
Ο Στέλιος Ράμφος προσπάθησε να αναλύσει τους λόγους που κρατούν την Ελλάδα εκτός ιστορικότητος, μέσα ακριβώς από την αίσθηση που έχουμε ως λαός για τον χρόνο.
«Βιώνουμε μια κρίση πρωτίστως πνευματική και δευτερευόντως οικονομική» τόνιζε τότε ο Στέλιος Ράμφος. «Η πνευματικότητα του προβλήματος φαίνεται, στο βάθος, από την τεράστια κρίση εμπιστοσύνης των πολιτών προς το κράτος, δεν έχουμε να κάνουμε με τις συνήθεις καχυποψίες» μέσα σε μια «δημοκρατία χαλαρότητος». «Η κρίση εμπιστοσύνης έχει να κάνει με μια βαθύτερη κρίση νοήματος. Το κενό αυτό του νοήματος και οι απαντήσεις που δεν υπάρχουν οδηγούν σε πραγματικότητες καταστροφής και το μηδέν». (…)
«Πρέπει να εκτιμήσουμε σοβαρά τις διαστάσεις του μηδενισμού που έχουν να κάνουν με την κενότητα του νοήματος, ό,τι προέρχεται δηλαδή από την διαταραγμένη σχέση μας με τον χρόνο».
Ο Στέλιος Ράμφος, όπως αναφέρει ο Γρηγόρης Μπέκος, έδινε σε αυτό το «πρόβλημα του χρόνου» ξεκάθαρα πολιτισμικές προεκτάσεις, παρομοιάζοντας την Ελλάδα με έναν αγχωμένο μαθητή ένα βράδυ πριν τις πανελλήνιες εξετάσεις.
«Υπάρχει ο χρόνος ο αντικειμενικός, ο μετρήσιμος. Υπάρχει όμως και ένας εσωτερικός χρόνος που έχει να κάνει με τη συνείδηση, ο χρόνος των πολιτισμών και των ψυχών. Εμένα αυτός με ενδιαφέρει.
Πρέπει να δούμε την κρίση ως πολιτισμική πραγματικότητα
Το άγχος του μαθητή είναι εν προκειμένω ο εσωτερικός χρόνος. Πρέπει να δούμε την κρίση ως πολιτισμική πραγματικότητα. Η Ελλάδα έχει το άγχος του μαθητή. Ολες οι κοινωνίες της Ανατολής είχαν προβληματική σχέση με τον χρόνο. Οποτε θέλησαν να εκσυγχρονιστούν αναζήτησαν την ένταξή τους στο χρονικό συνεχές της Δύσης».
«Στην κοινωνία μας ο χρόνος είναι κλειστός, έχει από πίσω μια μεγάλη ιστορία και πάντα θεμελιώνεται στην οικογένεια που αποδέχεται την πραγματικότητα μόνο στο πλαίσιο της οικείας, ως μια ατέρμονη αναπαραγωγή των βιωμάτων.
Η τάση μιας τέτοιας κουλτούρας είναι μία: μετατρέπει συνεχώς τον χρόνο σε χώρο για να αποκλείσει τους καινούργιους χρόνους, είναι η εγγύηση ότι δεν θα αλλάξει ποτέ τίποτα. Η τάση μας, το προβληματικό σημείο του πολιτισμού μας είναι η ανάγκη του εξοβελισμού της κινήσεως του χρόνου. Οι κοινωνίες που αντιστέκονται στους εκσυγχρονισμούς είναι οι κοινωνίες που μετατρέπουν τον χρόνο σε χώρο».
Ο Στέλιος Ράμφος προκειμένου να γίνει αντιληπτό το ανωτέρω πρόβλημα ανέπτυξε τις θέσεις του για τον δημόσιο χώρο. «Είμαστε ένας λαός βαθύτατα συντηρητικός.
Αποφεύγουμε την καλώς εννοούμενη ανασφάλεια του δημόσιου χώρου, την ανοικτότητα. Εγκαταλείπουμε τον δημόσιο χώρο στο όνομα μια αχόρταγης ιδιωτικοποίησης και του χώρου και του χρόνου. Οσο δεν υπάρχουν δημόσιοι χώροι τόσο περισσότερο καθηλώνεται στην ακινησία ο ρυθμός της ζωής μας. Στην Αθήνα, για παράδειγμα, ο δημόσιος χώρος έχει περιοριστεί ασφυκτικά.
Επίσης, ό,τι αξιόλογο στο επίπεδο της αρχιτεκτονικής ανάγεται στον 19ο αιώνα ή στην καλύτερη των περιπτώσεων είναι προπολεμικό. Εκεί σταμάτησε η αρχιτεκτονική φιλοδοξία μας. Ο χρόνος σε μια πόλη είναι οι δημόσιοι χώροι της. Στερούμενη αυτόν τον χρόνο, την κίνηση δηλαδή, η πόλη μετατρέπεται σε σκουπιδότοπο. Γι’ αυτό μετεβλήθη η Αθήνα σε αρχιτεκτονικό σκουπιδότοπο».
H κοινωνία δεν βοηθάει καθόλου με τη συντηρητική της στάση απέναντι στις μεταρρυθμίσεις
Ακριβώς δύο χρόνια μετά, τον Φεβρουάριο του 2014, ο Γρηγόρης Μπέκος συναντά εκ νέου τον Στέλιο Ράμφο, αυτή τη φορά με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου του «Καλλίπολις ψυχή» (εκδόσεις Αρμός), μια ερμηνευτική ανάγνωση της «Πολιτείας» του Πλάτωνος, όπου οι πέντε τύποι πολιτευμάτων αντιστοιχούν σε πέντε τύπους ανθρώπινων ψυχών, ανθρώπινων χαρακτήρων δηλαδή βάσει των οποίων διαμορφώνονται τα κοινωνικά καθεστώτα.
«Η έκπτωση κάθε καθεστώτος σε αυτό το ουτοπικό σχήμα, της δημοκρατίας συμπεριλαμβανομένης, συνοδεύεται από μεγαλύτερο ποσοστό μερικότητος, δηλαδή ιδιοτελείας, η οποία στην πιο ακραία εκδοχή της σημαίνει τυραννία», ανέφερε ο Στέλιος Ράμφος στη συνέντευξή του στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ.
«Αυτό είναι πάρα πολύ σοφό και κατ’ εξοχήν κρίσιμο για το σήμερα που εξακολουθούμε ν’ αναπαράγουμε ένα καθεστώς διχονοίας. Εάν μπορούσαμε πράγματι στην Ελλάδα να καταλάβουμε ότι η μοίρα μιας κοινωνίας, όπως μας υπενθυμίζει ο Πλάτων, εξαρτάται από το βάθος της αρμονίας, των συμφωνιών δηλαδή που δύνανται να επιτύχουν τα πολιτικά της μέρη, θα είχαμε προχωρήσει πάρα πολύ. Νομίζω δε ότι αυτή θα ήταν και η λύση της κρίσεως. Δεν είναι η ανάπτυξη από μόνη της, είναι η υποδομή μιας πολιτικής ενότητος που θα διευκόλυνε τα πάντα» υπογράμμιζε τότε ο στοχαστής. «
Εάν σήμερα δεν προχωρούμε είναι γιατί η κοινωνία δεν βοηθάει καθόλου με τη συντηρητική της στάση απέναντι στις μεταρρυθμίσεις. Οι μεταρρυθμίσεις είναι πιο σημαντικές από την υπερφορολόγηση. Ενώ λοιπόν η τελευταία προχωρεί ακάθεκτα, μεταρρυθμίσεις δεν γίνονται. Ποιο είναι το αποτέλεσμα; Μια συλλογική κατάθλιψη επειδή ακριβώς οι όροι της βοήθειας είναι βαρύτατοι αλλά και ο δρόμος αυτός ο μοναδικός. Δεν είναι ότι έπρεπε να γίνει κάτι άλλο, έπρεπε να γίνει σίγουρα κάτι ηπιότερο και ανθρωπινότερο».
«Τα τελευταία χρόνια περιγράφετε ως βασικό πρόβλημα της χώρας κάτι που μοιάζει με ιδιότυπη πολιτισμική καθήλωση. Πού την αποδίδετε ακριβώς;», ρωτά μεταξύ άλλων ο δημοσιογράφος.
«Είναι κάτι στο οποίο έχω επιμείνει πολύ στο βιβλίο μου Η λογική της παράνοιας (2011) και στο βιβλίο Timeout (2012) για την ελληνική αίσθηση του χρόνου αλλά και στο βιβλίο Ο “άλλος” του καθρέφτη (2012) σχετικά με το πόσο συνδεδεμένος είναι ο Ελληνας με τη “μαμά” του. Επιμένω σε αυτό ακριβώς το στοιχείο: ότι είμαστε ακόμη ανήλικοι λογικά και ότι παραμένουμε σε μια παιδική ηλικία της οποίας κρίσιμο χαρακτηριστικό είναι το συναίσθημα.
Η πολιτισμική αντίληψη γι’ αυτά τα πράγματα λέει ότι όπου δεν υπάρχει ισορροπία λόγου και αισθήματος, στην κουλτούρα, στις συμπεριφορές και στις νοοτροπίες των ανθρώπων, ατροφεί η κρίση και η λογική και κυριαρχεί μια βίαιη συναισθηματική αντίδραση των ανθρώπων. Η αντίληψη του πολιτικού βίου περιορίζεται σε κάτι που μοιάζει με γρονθοκόπημα, με έναν αγώνα επιβολής.
Το αποτέλεσμα βεβαίως είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν μπορούν να οργανώσουν ένα ικανοποιητικό θεσμικό σύστημα. Οταν μια χώρα έχει αδύναμους θεσμούς, το πρώτο πράγμα που πλήττεται είναι το κράτος της.
Η Ελλάδα ως μόρφωμα πολιτικό έχει ένα τεράστιο πρόβλημα: έχει ένα κράτος που δεν λειτουργεί επειδή του πίνουν το αίμα τα κόμματα. Δημοκρατία όμως χωρίς κράτος δεν μπορεί να υπάρξει.
Δεν γίνεται τίποτα επειδή ακριβώς αυτός ο μηχανισμός της συγκεντρώσεως και της οργανώσεως ενός συλλογικού “θέλω” δεν μπορεί να πάρει μια λειτουργική μορφή».
